Osnivanje Topolivnice

Knez Aleksandar Karađorđević
Knez Aleksandar Karađorđević
Pismo kneza Aleksandra Karađorđevića
Pismo kneza Aleksandra Karađorđevića sovjetu Knjaževstva Srbskog 17, marta 1852.

Prvi i Drugi srpski ustanak, kojim su Srbi otpočeli svoju borbu za oslobođenje od Osmanske imperije, ukazali su na nedostatak oružja i municije, pa se rodila ideja o proizvodnji sopstvenog oružja. U Kragujevcu je još od 1836. godine postojao Arsenal za opravku ručnog oružja sa tri radionice. Arsenal je 1847. godine izrastao u fabriku za vojnu spremu, a svi objekti su bili podignuti na desnoj strani Lepenice, između Gospodarevog i Metinog brda, tj. na prostoru buduće Topolivnice.


Na predlog Ilije Garašanina (pano 2, vitrina 1), Savet je odobrio i otvorio 1848. godine Topolivnicu u Beogradu, a 1850. godine Artiljerijsku školu iz koje će izrasti Vojna akademija. Austrija i Osmanska imperija su činile sve napore da spreče razvoj ove Topolivnice. Zbog toga, odlukom kneza Aleksandra Karađorđevića iz marta 1851. godine (vitrina 2), Topolivnica se seli u Kragujevac, na desnu obalu Lepenice. Kragujevac je izabran zbog svoje pozicije, reljefa i središnjeg položaja koji će doprineti sigurnosti objekta, ali i zbog toga što je Kragujevac bio prestonica Srbije od 1818. do 1841. godine i imao već izgrađene mnoge državne zgrade.


Zalaganjem Ilije Garašanina i delovanjem Konstantina Magazinovića, francuski ministar rata je odobrio dolazak Šarla Lubrija, nadzornika jedne privatne topolivnice u Parizu. On postaje prvi upravnik Topolivnice i ostaće na tom mestu godinu dana. Pored Lubrija, u Kragujevac dolaze i mašinist Taušint Delurs i topovrtilac Kinon. Kako bi se obučio domaći kadar za livenje topova u Kragujevac dolazi profesor artiljerijske škole Petar Protić (pano 6). On će biti Lubrijev pomoćnik u izvođenju radova, ali će brinuti i o disciplini zaposlenih. Po Lubrijevom odlasku, postaće prvi domaći upravnik Topolivnice.


Sklopljen je ugovor sa Švajcarcem Karlom Orelijem koji je trebalo da utvrdi tip i kalibar budućih topova.
Posle par odlaganja, 27. oktobra 1853. godine izvršeno je prvo uspešno livenje i tom prilikom su proizvedena četiri šestofuntaša i dve kratke haubice (pano 4). Knez Aleksandar Karađorđević je prisustvovao tom činu i Lubriju poklonio sat sa srpskim grbom i dukate. Ovo je bio višestruko značajan događaj za celu zemlju. Slavilo se, a narod je poklanjao po jedan ili više dukata za Topolivnicu i njen razvoj.


Lubri je, ugledajući se na zapadnoevropske centre, predložio državnim organima, a oni su odobrili stvaranje dve nove institucije: Zanatlijske škole, osnovane rešenjem kneza Aleksandra Karađorđevića, marta 1854. godine, u cilju školovanja domaćeg kvalifikovanog kadra radnika (vitrina 3) i Radničke bolesničke kase, osnovane juna 1854. godine, fonda iz kojeg je finansirano lečenje radnika. Iz ovoga će kasnije proizaći Radnički fond, preteča današnjeg socijalnog osiguranja.

Knez Mihajlo Obrenović
Mihailo Obrenović (1823 - 1868)
Ilija Garašanin
Ilija Garašanin (1812 - 1874)
Maketa prvog topa
Maketa prvog izlivenog neolučenog spredpunećeg topa od 6 funti, 27. 10. 1853. godine
Petar Protić Dragačevac
Petar Protić - Dragacevac (1825 - 1863)
Osnivanje zajedničke kase
Dokumenat o osnivanju Vojno zanatlijske škole pri Topolivnici 1854. godine