Oslobodilački ratovi (1876 – 1878)

Spredpuneći neolučeni top sistema La Hitte - maketa
Spredpuneći neolučeni top sistema La Hitte - maketa
Svetozar Marković (1846-1875)
Svetozar Marković (1846-1875)

Svetozar Marković
(1846-1875), publicista, socijalista. Borio se za ostvarivanje građanskih prava revolucionarnim putem. Izdavao je prvi socijalistički list u Srbiji “Radenik“, a u Kragujevcu od 1873. godine list “Javnost“. Zbog svoje teoretske i praktične političke delatnosti, zbog radikalnih ideja i antirežimske anti-aktivnosti, više puta je progonjen i hapšen.

Prva proba reorganizovane srpske vojske i naoružanja koje je proizvedeno u Kragujevcu, bili su oslobodilački ratovi Srbije (1876 – 1878). U to vreme, Artiljerijska uprava u Kragujevcu je kadrovski ojačala, a dosta je uloženo u opremeljenost radionica i nabavku novih mašina.
U pogledu naoružanja i obučenosti vojske Turska je imala veliku prednost u odnosu na Srbiju. Prva klasa srpske vojske bila je naoružana puškama „pibodijevog“ sistema, a druga klasa „grinovačama“ i ponekim sprednjačama (pano 11). Artiljeriju su činili četvorofuntaški bronzani olučeni topovi proizvedeni u Kragujevcu. Spredpuneći topovi sistema La Hitte su bili zastareli (pano 8), a u srpskim redovima je, pored njih, bila samo jedna Krupova baterija savremenih ostragana. Turska vojska je imala bolje naoružanje-moderne puške tipa „Henry-Martini“ i moderne Krupove ostragane.
Kragujevačka fabrika je morala da se zadužuje kako bi povećala proizvodnju, ali i da dovede vešte majstore sposobne za izradu topovske municije. Rat je, ipak, pokazao sve slabosti našeg naoružanja i Srbija je doživela neuspeh. Rusija je uputila ultimatum Turskoj i primirje je zaključeno. Srbija će ga iskoristiti za kupovinu pušaka od Austrije i prepravku „grinovača“ na „piboduše“.
U nastavku rata, 1877-1878, svi proizvodni kapaciteti vojne fabrike su angažovani kako bi se proizvelo što više ratne opreme. Kragujevačka vojna fabrika je odigrala značajnu ulogu, a iskustva iz ovih ratova će poslužiti kao osnov za buduću koncepciju fabrike. Angažovani su istaknuti stručnjaci-major Pavle Šafarik (pano 9) i kapetan Kosta Kostić da predlože nova rešenja poljskih topova za srpsku artiljeriju. Srbija je, shodno svojim mogućnostima, jedino mogla da proizvodi topove od bronze, iako su se u to vreme u Evropi već proizvodili čelični topovi. Naši oficiri su poslati u Austriju i Rusiju na specijalizaciju.
Od 1886. godine vojna fabrika prestaje sa proizvodnjom topova i sve do 1939. godine će imati obeležje arsenala. Topovi će se najviše uvoziti iz Francuske (pano 24). Fabriku je barutom snabdevala Stragarska barutana, ali zbog potrebe za kvalitetnijim barutom, pristupa se izgradnji nove barutane u Obilićevu kod Kruševca.
Naredbom iz 1883. godine, Artiljerijska uprava (pano 12) će biti preimenovana u Upravu VTZ, a uvoz pušaka i topova će biti osnovna orijentacija sve do Prvog svetskog rata.
U Kragujevcu je osnovana Društvena štamparija i doneta je odluka o pokretanju lista “Javnost“ 1873. godine, (pano 14). Zbog toga Svetozar Marković prelazi u Kragujevac i tu živi i radi od 1873. do 1875. godine. Ovaj list kritikuje narodne predstavnike i vlast.
Uči radnike kako da se izbore za svoja prava.
Na opštinskim izborima pobedu odnose pristalice ideja Svetozara Markovića, a stara, liberalna vlast, pokušava da obori novu upravu. U vezi sa tim, februara 1876. godine izbijaju prve radničke demonstracije poznate pod imenom “Crveni barjak“. Zbog učešća, radnici bivaju uhapšeni i otpušteni sa posla. Vladajući režim čini sve da spreči učešće radnika u ekonomskoj i političkoj borbi. Delo Miće Popovića živopisno prikazuje ovaj događaj.

Razvoj Artiljerijske uprave krajem 19 veka
Razvoj Artiljerijske uprave krajem 19 veka
Puške ostraguše
Puške ostraguše
Deo postavke Muzeja Stara livnica
Deo postavke Muzeja Stara livnica
Samouprava 15. februar 1876. Miodrag Mića Popović
Samouprava 15. februar 1876. Miodrag Mića Popović